Koç Üniversitesi Hastanesi’nde Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı bölümünde görev yapan Dr. Üzeyir Kalkan, endometriozis ve bu hastalığın oluşturduğu çikolata kistlerini açıkladı. Endometriozis ve çikolata kisti nedir, belirtileri nelerdir, nasıl tedavi edilir? Tüm merak edilenleri uzman görüşüyle keşfedin.
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı
Jinekolojik endoskopik cerrahi, üreme sağlığı ve kadın hastalıkları alanında uzmanlaşan Dr. Üzeyir Kalkan, Koç Üniversitesi Hastanesi’nde görev yapmakta.
Kadın sağlığını etkileyen ve çoğu zaman sessiz ilerleyen endometriozis, birçok kişinin yıllarca tanı alamadan yaşadığı kronik bir hastalık. “Çikolata kisti” olarak da bilinen bu durum, şiddetli adet sancılarından infertiliteye kadar pek çok belirtiyle kendini gösterebilir.
Peki, endometriozis tam olarak nedir? Neden oluşur, nasıl tedavi edilir ve yaşam kalitesi üzerinde nasıl etkiler bırakır? Koç Üniversitesi Hastanesi’nden Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Dr. Üzeyir Kalkan’ın görüşleriyle endometriozis hakkında merak edilen tüm detayları bir araya getirdik.
Endometriozis ve Çikolata Kisti Nedir?
Endometriozis, rahim iç duvarını oluşturan dokuya (endometrium) benzeyen hücrelerin, rahim dışında yerleşerek büyümesiyle ortaya çıkan kronik ve ilerleyici bir hastalık. Bu dokular; yumurtalıklar, karın zarı, bağırsaklar, idrar yolları, mesane ve hatta sinir dokuları gibi farklı organlara tutunabilir.
Yumurtalık üzerinde oluşan endometriozis odakları, içi koyu renkli sıvı ile dolu kistlere dönüşebilir. Bu kistler halk arasında çikolata kisti olarak adlandırılır.
Endometriozis tanısı çoğu zaman gecikir; özellikle kalça veya karın ağrısı yaşayan genç kadınların yaklaşık %70’ine, belirtilerin başlamasından ortalama 7 yıl sonra tanı konur. Bu durum hem semptomların şiddetini artırır hem de tedavi sürecini geciktirir.
Hastalık ilerledikçe yüzeyel odaklar, derin infiltratif endometriozis adı verilen daha karmaşık yapılara dönüşebilir. Bu evrede ağrı, daha yoğun ve sürekli hale gelir. Gecikmiş vakalarda ise lezyonların etkisi, bulundukları bölgenin ötesine yayılabilir ve birden fazla organda yaygın ağrıya neden olabilir.
Endometriozis ve bu hastalığın oluşturduğu çikolata kistleri, kadınlarda en sık görülen hastalıklardan. Buna rağmen kadınlar; doğru bilgi eksikliği, benimsenmiş yanlış inanışlar ve ihmal nedeniyle erken tanı, etkili ve doğru bir tedaviden çoğu zaman mahrum kalmakta.
Endometriozis, ağrılı adet görme veya şiddetli adet kramplarından ibaret bir hastalık değil. Yaşam kalitesini bozan pek çok belirtisi, adet dışındaki günlerde veya adet görmeyenlerde de ortaya çıkabilir. Çoğu zaman bu belirtiler, artık her zaman hissedilen, yaşam kalitesini kötüleştiren, kronik bir hal alır.
Gündelik yaşamda, uzun süre fark edilmeden veya başka nedenlere bağlanabilecek belirtilerle de seyredebilir. Başka bir sebeple yapılan jinekolojik muayene veya ultrasonografi, MRI gibi tetkikler sırasında da tesadüfen görülen çikolata kistleri ile endometriozis hastalığının varlığı anlaşılabilir.
Geçmişte endometriozis, yalnızca çikolata kisti (endometrioma) ile sınırlı sanılırken; bugün bu kistin aslında endometriozis hastalığının yumurtalık üzerindeki bir sonucu olduğu bilinmekte. Eskiden bu kistler görüldüğünde doğrudan cerrahi müdahaleye gidilirdi. Oysa artık yalnızca kistin değil, tüm endometriotik odakların saptanıp kapsamlı bir şekilde tedavi edilmesinin gerekli olduğu bilinmekte.
Endometriozisin En Sık Görülen 10 Belirtisi
Endometriozis, her kadında aynı belirtilerle ortaya çıkmayabilir. Bazı kişilerde şiddetli ağrılarla seyrederken, bazılarında tamamen tesadüfi bir muayene sırasında fark edilir. Aşağıda yer alan belirtiler, endometriozis ya da çikolata kisti ile ilişkili olabilir:
- Adet Dönemi Dışında Karın, Bel veya Kalça Ağrıları
Adet günleriyle sınırlı olmayan ve kronikleşen pelvik bölge ağrıları, endometriozisin en yaygın bulgularından. - Hamile Kalmakta Güçlük (İnfertilite)
Endometriozis, tüplerin tıkanmasına veya yumurtlamanın olumsuz etkilenmesine yol açarak gebe kalmayı zorlaştırabilir. - Cinsel İlişki Sırasında Ağrı (Disparoni)
Derin yerleşimli endometriozis odakları, özellikle cinsel ilişki sırasında rahatsızlık hissine neden olabilir. - Karında Şişkinlik ve Basınç Hissi
Sıklıkla gaz ya da sindirim problemiyle karıştırılan bu şişkinlik, endometriozisin bağırsaklara yakın odaklarından kaynaklanabilir. - Kabızlık, İshal veya Ağrılı Dışkılama
Bağırsakları etkileyen endometriozis odakları, dışkılama sırasında batıcı ya da kramp tarzı ağrılara yol açabilir. - Mesane Bölgesinde Ağrı ve İdrar Yollarında Hassasiyet
Endometriozis, idrar yolları ve mesane duvarını etkileyerek sık idrara çıkma, yanma ya da İdrar sırasında yanma veya batma gibi belirtilerle kendini gösterebilir. - Ciltte Bölgesel Uyuşma
Sinir dokularına yakın endometriozis odakları, özellikle bel çevresinde hissizlik ya da karıncalanma yaratabilir. - Bacak veya Ayakta Kas Zayıflığı
Derin pelvik lezyonlar, sinir iletimini etkileyerek bazı hastalarda kas gücünde azalmaya sebep olabilir. - Şiddetli Yorgunluk ve Güçsüzlük
Kronik ağrılar ve bağışıklık sistemi üzerindeki etkiler nedeniyle, endometriozisli hastalarda sürekli halsizlik görülebilir. - Adet Döneminde Solunum Zorluğu
Nadir de olsa diyaframda yerleşen endometriozis odakları, adet dönemine denk gelen nefes darlığına veya göğüs ağrısına neden olabilir.
Belirtileri Göz Ardı Etmeyin!
Özellikle kadınlarda pelvik ağrı gibi şikayetler, uzun süre “normal” kabul edilip göz ardı edilebilir. Adet dışı ağrılar, cinsel ilişki sırasında ve sonrasında ağrı veya rahatsızlık ya da tekrarlayan sindirim ve idrar sorunları, vücudunuzun verdiği önemli sinyaller olabilir. Düzenli jinekolojik kontroller, bu tür sorunların erken fark edilmesini ve tanı sürecinin hızlanmasını sağlar.
Kendinizi ihmal etmeyin; bedeninizi dinleyin, belirtileri görmezden gelmeyin.
Endometriozis, dünya genelinde her 10 kadından 1’ini etkileyen, ancak çoğu zaman tanı konması yıllar süren bir hastalık. Uzun süre tanı konulmadan ilerleyen vakalarda, hastalık daha derin dokulara yayılabilir ve günlük yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir.
Endometriozis Neden Olur ve Kimler Risk Altında?
Endometriozisin kesin nedeni hâlâ tam olarak bilinmese de, hastalığın oluşumuna dair farklı teoriler ve risk faktörleri üzerinde uzlaşılmış durumda. Kadın sağlığını derinden etkileyen bu kronik durum, genellikle birden fazla faktörün birleşimiyle ortaya çıkıyor.
- Ailede endometriozis tanısı alan kadınların, bu hastalığa yakalanma riski daha yüksek. Özellikle anne veya kız kardeş gibi birinci derece akrabalarda hastalık öyküsü varsa, genetik yatkınlık güçlü bir risk faktörü olarak kabul edilir.
- En sık kabul gören teorilerden biri retrograd menstrüasyon (geriye dönük adet kanaması) yani adet kanamasının rahim dışına doğru akması. Bu durumda, rahim iç duvarından dökülen hücreler fallop tüpleri aracılığıyla karın boşluğuna geçer ve burada tutunarak çoğalabilir. Bu hücreler zamanla endometriozis lezyonlarına dönüşebilir.
- Hormonel Dengesizlikler, östrojen hormonunun yüksek düzeylerde olması, endometriozisli dokuların büyümesini destekleyebilir. Bu nedenle erken ergenlik, östrojen tedavileri, adet döngüsünün kısa olması gibi hormonal dengeyi etkileyen durumlar da hastalık riskini artırabilir. Adet kanamasının çok ağrılı ve yoğun olması, 21 günden daha sık kısa aralıklarla adet görmek, adet süresinin 6 günden fazla olması gibi durumlar daha yüksek risk anlamına gelebilir.
- Bağışıklık sistemi normalde rahim dışına çıkan hücreleri yok etmeli. Ancak bağışıklık sisteminin bu hücreleri tanıyamaması ya da yeterince güçlü yanıt verememesi gibi bağışıklık sistemi sorunları, endometriozis oluşumuna zemin hazırlayabilir.
- Endometriozis, özellikle 25-40 yaş arası kadınlarda daha sık görülür. Ailesinde endometriozis öyküsü bulunanlar, bazı otoimmün hastalıklara sahip olan, doğum yapmamış, erken yaşta adet görmeye başlayan ve adetleri çok ağrılı ya da yoğun geçen kadınlar risk grubunda yer alır.
Endometriozis Tanısı Nasıl Konur, Hangi Testler Yapılır?
Endometriozis tanısı, çoğu zaman kolay konulamaz. Adet sancılarının “normal” kabul edilmesi ya da ağrıların psikolojik nedenlere bağlanması, tanının yıllarca gecikmesine yol açabilir. Oysa erken tanı, tedavinin başarısını ve yaşam kalitesini doğrudan etkiler.
- İlk adım, detaylı bir jinekolojik değerlendirme. Vajinal ya da rektal yolla yapılan muayene sırasında, doktor pelvik bölgede hassasiyet, kitle, kist ya da yapışıklık olup olmadığını kontrol eder. Ancak yüzeysel lezyonlar muayenede fark edilmeyebilir.
- Transvajinal ultrason, özellikle yumurtalık üzerinde gelişmiş çikolata kistlerini tespit etmede oldukça etkili. Ancak karın zarı veya bağırsak gibi derin bölgelerdeki odaklar USG ile her zaman net şekilde görülemeyebilir.
- Manyetik Rezonans (MR), endometriozisin yerleştiği alanları ve yayılımını daha detaylı göstermede kullanılır. Derin infiltratif endometriozis vakalarında, özellikle mesane, rektum ya da sinir yapılarına yakın lezyonların değerlendirilmesinde önemli bir görüntüleme yöntemi.
- Her ne kadar klinik belirti ve bulgulara dayanarak endometriozis ön tanısını koymak mümkün olsa da kesin tanı için doku örneğinin patolojik incelenmesine gerek duyulmakta. Endometriozisin kesin tanısı, laparoskopi adı verilen kapalı ameliyat yöntemiyle konur. Cerrahi sırasında saptanan şüpheli dokular çıkarılarak patolojik incelemeye gönderilir. Bu sayede yalnızca tanı değil, gerekirse aynı seansta tedavi de gerçekleştirilebilir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta, sadece çikolata kistinin alınmasının çoğu zaman yeterli olmaması. Günümüzde, hastalığın tüm odaklarını kapsayan kapsamlı ve planlı bir cerrahi yaklaşım tercih edilmekte.
Erken Tanı Neden Önemli?
Yetersiz değerlendirme, eksik ya da hatalı tedavi yaklaşımları, hastalığın ilerlemesine ve tekrarlamasına neden olabilir. Görmezden gelinen belirtiler, zamanla daha derin dokulara yayılan ve geri dönüşü zor hasarlar oluşturan bir tabloya dönüşebilir. Bu nedenle tanı süreci, endometriozis konusunda deneyimli bir kadın hastalıkları uzmanı tarafından yürütülmeli.
Tanı konduktan sonra, endometriozisin nasıl yönetileceği kişiye özel bir planlama gerektirir. Hangi hastaya, ne zaman, hangi cerrahinin uygulanacağı ya da kimin ilaç tedavisiyle izlenebileceği gibi kararlar; hastalığın yayılımı, şikâyetlerin şiddeti ve doğurganlık hedefleri göz önünde bulundurularak belirlenmeli.
Gereğinden erken ya da eksik uygulanan ameliyatlar; yanlış inanışlarla şekillenen tedavi yaklaşımları, hastalarda kalıcı etkiler bırakabilir. Ağrılar geçmez, hastalık ilerlemeye devam eder ve çoğu zaman daha zor, daha riskli olan ikinci cerrahiler gerekebilir. Bu nedenle endometriozis tedavisinde planlama, deneyim ve bütüncül yaklaşım son derece kritik bir öneme sahiptir.
Endometriozis Tedavi Yöntemleri
Endometriozis tedavisinde başarılı sonuçlar almak cerrahi, medikal ve destekleyici tedavi yaklaşımlarının birlikte planlanmasına bağlı. Bu hastalıkla başa çıkmak, hem fiziksel hem de duygusal olarak bütüncül bir yaklaşım gerektirir.
Endometriozis, yalnızca ağrıyı değil, doğurganlık kapasitesini, sosyal yaşamı ve ruh sağlığını da etkileyebilir. Bu nedenle tedaviye multidisipliner yaklaşım oldukça önemli. Tedavi sürecinde uygulanacak kaliteli ve kapsamlı cerrahi müdahaleler, uygun ve sürdürülebilir ilaç tedavileri, kişiye özel beslenme planları, fizik tedavi, ağrı yönetimi, psikolojik destek gibi destekleyici yaklaşımlar yaşam kalitesini belirgin ölçüde artırabilir.
Bu bütünsel yaklaşım doğrultusunda kurulan Koç Üniversitesi Endometriozis ve Minimal İnvaziv Cerrahi Merkezi, her tedavi alanı için gerekli uzmanları tek çatı altında buluşturur. Cerrahiden diyetisyene, ağrı yönetiminden psikolojik desteğe kadar tüm süreç, bir ekip çalışması ile yürütülür. Özel eğitimli cerrahlar tarafından gerçekleştirilen laparoskopik ve robotik cerrahiler, endometriozis tedavisinin temel yapı taşlarından biri.
Bu teknikler sayesinde dokulara minimum hasar verilir, iyileşme süresi kısalır ve hastaların yaşam kalitesi hızla yükselir. Cerrahi kararı her hasta için bireysel olarak değerlendirilir. Beklentileri ve yaşam şekli dikkate alınarak kişiye özel bir tedavi planı hazırlanır. Süreç şeffaf şekilde planlanır ve hasta, sadece ameliyat aşamasında değil, yaşam boyu izlenerek desteklenir.
Ancak erken müdahale endometriozis hastalığının neden olabildiği infertilite (kısırlık), yaşam kalitesinde bozulma ve giderek kötüleşen şikayetlerin önüne geçebilir. Doğru bilgi ve danışmanlığın alınması ile bilinçlenme, modern ve doğru tedaviler, kaliteli bir yaşamın anahtarları.
OGGUSTO’dan Küçük Öneriler: Yaşam Kalitenizi Artırın
- Anti-inflamatuar beslenme: Sebze ağırlıklı, omega-3 zengini ve rafine şekerden uzak bir diyet benimseyin.
- Hareketi ihmal etmeyin: Yoga, pilates ve hafif tempolu yürüyüşler ağrıyı azaltmaya ve stresi dengelemeye yardımcı olur.
- Hazır gıdalardan uzak durun: İşlenmiş gıdalar ve katkı maddeleri, inflamasyonu tetikleyebilir.
Sunulan bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; tanı, tedavi ya da tıbbi danışmanlık yerine geçmez. Sağlık sorunlarınızla ilgili olarak mutlaka bir uzmana başvurmanız önerilir.
