Şanlıurfa’daki Balıklıgöl’ün efsanesi, tarihi ve manevi anlamı nedir? Balıklar neden kutsal kabul ediliyor, hepsi bu rehberde.
“Peygamberler Şehri” olarak anılan Şanlıurfa’nın kalbinde yer alan Balıklıgöl, inanç, tarih ve efsanenin iç içe geçtiği güçlü bir anlatı. Rivayetlere göre ateşin suya, odunların balığa dönüştüğü bu kutsal alan, Hz. İbrahim efsanesiyle dinler tarihinde özel bir yere sahip.
Yüzyıllardır anlatılan hikâyesi, mistik atmosferi ve sembolik anlamlarıyla Balıklıgöl, bugün hem yerli hem de yabancı ziyaretçilerin Şanlıurfa’daki ilk duraklarından biri.
Peki Balıklıgöl neden kutsal kabul edilir, balıklarına neden dokunulmaz ve bu efsanenin ardındaki tarihsel gerçekler nelerdir? Balıklıgöl’ün hikâyesini birlikte keşfedelim.
Şanlıurfa: İnançların ve Medeniyetlerin Kesiştiği Kadim Şehir
Şanlıurfa, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve dünya üzerinde bilinen en eski tapınak kabul edilen Göbeklitepe başta olmak üzere; antik kentler, kaleler, manastırlar ve mağaralarla çevrili, insanlık tarihinin en kadim yerleşimlerinden biri. M.Ö. 10. binyıla uzanan dünya tarihinin de en önemli kültür merkezlerinden. Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan kent, farklı dönemlerde Edessa, Orhay, Ruha gibi isimlerle anıldı; Cumhuriyet’in ilanından sonra ise Kurtuluş Savaşı’nda gösterilen direniş ve fedakârlık nedeniyle “Şanlıurfa” adını aldı.
Üç semavi din olan İslam, Hristiyanlık ve Yahudiliğin ortak atası kabul edilen İbrahim Peygamber’in doğum yeri olarak anılan Şanlıurfa, aynı zamanda efsaneye göre İbrahim Peygamber’in gençlik yıllarında yaşadığı mağaraya da ev sahipliği yapar. Bu kadim şehir, İbrahim Peygamber’in ateşe atılma mucizesiyle özdeşleşen Balıklıgöl anlatısının merkezinde yer alır ve söz konusu mucizenin en güçlü tanıklarından biri olarak kabul edilir.
Balıklıgöl ve çevresi, hem arkeolojik bulgular hem de sözlü kültür kaynakları üzerinden değerlendirildiğinde, Anadolu’daki inanç merkezlerinin sürekliliğini gösteren en güçlü örneklerden biri.
Balıklıgöl Efsanesi: Ateşin Suya Dönüştüğü Mucize
Rivayete göre dönemin zalim hükümdarı Nemrut, gördüğü bir kâbusun ardından bölgedeki tüm kâhinleri saraya çağırır. Yapılan yorumlar, o yıl doğacak bir erkek çocuğun Nemrut’u tahttan indireceği ve putperestliğe son vereceği yönündedir. Bunun üzerine Nemrut, o yıl doğan tüm erkek çocukların öldürülmesini emreder. Ancak askerlerden biri, doğum yapmak üzere olan eşini gizlice bir mağaraya götürür ve burada bir erkek çocuk dünyaya gelir. Rivayete göre bu çocuk, İbrahim Peygamber’dir.
İbrahim Peygamber, 17 yıl boyunca bu mağarada gizlenerek yaşar. Daha sonra Nemrut’un askerleri tarafından bulunarak saraya götürülür. Çocuğu olmayan Nemrut, İbrahim’i evlat edinir; ancak İbrahim Peygamber, hükümdarın zulmüne ve putperest düzenine karşı çıkarak saraydaki putları kırar. Bu isyan, Nemrut’un öfkesini doruğa çıkarır ve büyük bir ateş yakılarak İbrahim’in bu ateşe atılması emredilir.
Efsaneye göre ateşe atıldığı anda mucize gerçekleşir: Ateş suya, odunlar balığa dönüşür. Böylece bugün Balıklıgöl olarak bilinen kutsal alan oluşur. Rivayette, Nemrut’un evlat edindiği ve İbrahim Peygamber’e duyduğu sevgiyle bilinen Zeliha’nın döktüğü gözyaşlarından ise, Balıklıgöl’ün hemen yanında yer alan Aynzeliha Gölü’nün meydana geldiği anlatılır. İşte bu nedenle Balıklıgöl, Şanlıurfa denince akla gelen ilk simgelerden biri olmanın yanı sıra, inanç turizminin de en güçlü durakları arasında yer alıyor.
Balıklıgöl Neden Kutsal Kabul Edilir?
Balıklıgöl, kutsallığını hem İbrahim Peygamber’e atfedilen mucize anlatısından hem de yüzyıllar boyunca oluşan kolektif inanç pratiğinden alır. Göl, ilahi korumanın ve teslimiyetin sembolü olarak kabul edilir. Bu nedenle Yahudilik ve Hristiyanlık geleneğinde de İbrahim anlatısı üzerinden kutsal bir anlam taşır.
Göl içinde yaşayan balıkların dokunulmaz kabul edilmesi, bu kutsallığın günlük hayattaki en görünür yansımalarından. Yöre halkına göre balıklara zarar vermek ya da onları tüketmek uğursuzluk getiriyor. Bu inanç, Balıklıgöl’ü sıradan bir doğal oluşumdan ayırarak yaşayan bir inanç mekânına dönüştürüyor. Ayrıca göl çevresinde sergilenen saygılı davranış biçimleri (sessiz dolaşmak, balıklara dokunmamak, suya bir şey atmama) Balıklıgöl’ün kutsallığının pratikte de sürdüğünü gösteriyor.
Balıklıgöl’ün Tarihsel Kökenleri ve Arkeolojik Bulgular
Şanlıurfa ile özdeşleşen Balıklıgöl, bölgenin insanlık tarihindeki yeriyle de dikkat çeker. Şanlıurfa ve çevresindeki arkeolojik bulgular, yerleşim tarihinin yaklaşık 12 bin yıl öncesine, Neolitik Dönem’e kadar uzandığını ortaya koyar. 1993 yılında keşfedilen ve literatürde Urfa Adamı olarak bilinen heykel, bölgeye dair günümüze ulaşan en eski insan betimlemesi kabul edilir. Bu buluntu, Anadolu’daki yerleşik yaşamın M.Ö. 9500’lere dayandığını somut biçimde kanıtladı.
Tarih boyunca Sümer, Akkad, Babil, Hitit, Asur, Pers, Makedon, Roma, Bizans, Emevi, Abbasi, Akkoyunlu ve Osmanlı gibi pek çok uygarlığın egemenliğine giren bu kadim coğrafyada, Balıklıgöl çevresindeki en eski mimari yapıların M.Ö. 132 – M.S. 242 yılları arasında hüküm süren Osroene Krallığı dönemine tarihlendiği kabul edilir. Buna karşın Balıklıgöl’ü bugün simgesel hâle getiren havuzların hangi dönemde ve kimler tarafından inşa edildiğine dair kesin bir tarihsel kayıt yok. Bu belirsizlik, Balıklıgöl’ün gizemini ve kutsallığını besleyen unsurlardan biri.
Balıklıgöl Nerede, Nasıl Gidilir?
Balıklıgöl, Şanlıurfa şehir merkezinde, Halil-ür Rahman Gölü ve Aynzeliha Gölü ile birlikte Balıklıgöl Platosu olarak adlandırılan alan içinde yer alır. Urfa Kalesi’nin hemen önünde konumlanan bu kutsal alan, kentin en merkezi ve kolay ulaşılabilir noktalarından biri.
Şanlıurfa şehir merkezinde bulunan Balıklıgöl’e ulaşım rahat. Kent merkezindeki birçok noktadan yürüyerek ulaşmak mümkün. Toplu taşıma kullanmak isteyenler için şehir içi otobüs ve minibüs hatlarının büyük bir kısmı Balıklıgöl çevresinden geçiyor. Taksiyle ulaşım ise kısa mesafeler nedeniyle hızlı ve pratik.
Şanlıurfa’ya şehir dışından gelen ziyaretçiler için en yakın ulaşım noktası Şanlıurfa GAP Havalimanı. Havalimanından şehir merkezine servis, taksi veya araç kiralama seçenekleriyle yaklaşık 35–40 dakika içinde Balıklıgöl’e ulaşılabilir. Özel araçla gelenler için Balıklıgöl çevresinde ücretli ve ücretsiz otopark alanları da var.
Merkezi konumu sayesinde Balıklıgöl, Şanlıurfa’daki müze, çarşı ve tarihi yapılarla birlikte tek bir yürüyüş rotası içinde gezilebilecek ideal bir başlangıç noktası.
Balıklıgöl Platosunda Gezilecek Yerler
Balıklıgöl Platosu, tarih, inanç ve mimarinin iç içe geçtiği yoğun bir kültürel alan sunar. Birkaç adımda farklı dönemlere açılan bu plato, Şanlıurfa’yı tanımak için ideal bir yürüyüş rotası.
Halil-ür Rahman Gölü, Balıklıgöl olarak bilinen ana göl. Çevresindeki camiler, avlular ve yürüyüş yolları, burayı plato gezisinin doğal başlangıç noktası hâline getiriyor.
Rivayete göre Zeliha’nın gözyaşlarından oluştuğuna inanılan Aynzeliha Gölü, daha sakin, daha dingin bir ziyaret deneyimi sunuyor.
Platonun en yüksek noktasında konumlanan Urfa Kalesi ise, Balıklıgöl Havzası’nı kuşbakışı görmek isteyenler için ideal bir durak. Abbasiler dönemine tarihlenen kale, Aynzeliha Gölü ile tünel bağlantısı ve çevresinde bulunan arkeolojik bulgularla bölgenin tarihsel sürekliliğini gözler önüne seriyor.
Balıklıgöl Platosu içinde yer alan İbrahim Peygamber Makamı (İbrahim Mağarası), efsaneye göre İbrahim Peygamber’in gençlik yıllarını geçirdiği yer. İnanç turizmi açısından platonun en çok ziyaret edilen noktalarından.
Gezinizi genişletmek isterseniz, plato çevresine yürüme mesafesinde bulunan Şanlıurfa Müzesi, Haleplibahçe Mozaikleri ve geleneksel çarşılar, Balıklıgöl ziyaretini kültürel bir keşfe dönüştürüyor.
*Bu içeriği ilk hazırlayan İlayda Çelik’in anısına saygıyla…
Kapak Görseli: iStock
